Kalibreren

Hoe zeker ben je van je aannames?

In onze besluitvorming gaan we uit van allerlei beschikbare harde cijfers, maar ook van veel aannames. Cijfers voor de toekomst heb je immers niet. Dus moet je het hebben van ‘educated guesses’: als we dit doen, zal dit of dit gebeuren. Hoe meer ervaring je hebt, hoe meer factoren je kent en hoe minder blinde vlekken er zijn, hoe beter de voorspelling.

Maar wat zou het prettig zijn als je aan je aannames een cijfer kon verbinden, dat staat voor de zekerheid waarmee je verwacht dat ze uitkomen!

Als je bijvoorbeeld zegt dat een project in twee maanden voltooid zal zijn, dat een prijsverlaging van 10% zal leiden tot een omzetverhoging van 20%, of dat een kandidaat een goede match is voor een vacature, hoe zeker weet je dat dan? Zou je een getal aan die zekerheid willen verbinden?

Zou je kunnen zeggen: ik vermoed dat die kandidaat een goede match is, maar zekerder dan 80% ben ik niet?

Of zou je kunnen zeggen: een prijsverlaging zal tot meer omzet leiden, en ik ben er op grond van mijn ervaring 90% zeker van dat die stijging tussen de 5% en de 20% ligt?

Dit denken in (on)zekerheden en bandbreedtes gebeurt in organisaties weinig, maar het is heel goed mogelijk. Het is een vaardigheid die je kan trainen.

In mijn trainingen kan ik bijvoorbeeld aan een deelnemer vragen of hij of zij wel eens van Isaac Newton heeft gehoord. Tot nu toe is dat altijd het geval geweest, eventueel na een herinnering aan de natuurkundelessen van middelbare school. Maar met de volgende vraag heeft iedereen veel moeite: in welk jaar schreef Newton zijn baanbrekende hoofdwerk, de Principia?

Dat die vraag moeilijk is, is ook de bedoeling. Ik ben zelf historicus met een bijzondere interesse in de natuurwetenschappen en ik vergeet het precieze jaartal ook steeds weer. Het gaat om de vervolgvragen:

• Wanneer zou het ongeveer geweest kunnen zijn?
• Kan je misschien een bandbreedte geven, bijvoorbeeld: het is na het jaar nul, maar voor 2024? En dan liefst wat kleiner?
• En dan de lastigste, maar belangrijkste vraag: kan je dan een bandbreedte geven waarbinnen jij met 90% zekerheid kan zeggen dat de Principia gepubliceerd is?

Dat is even wennen. 90% zekerheid betekent dat je van tien van dit soort vragen er negen goed hebt, en één fout. Je moet dus echt zoeken naar de juiste bandbreedte.

Een deelnemer beschreef dat zoeken zo: ik denk dat Newton in de tijd van de Verlichting leefde. Dus de 18e eeuw. Maar daar ben ik niet 100% van. Wel meer dan 50%. Hoe kom ik aan 90%? Misschien moet ik toch er toch aan beide kanten 50 jaar bij nemen. Ja, dan durf ik wel te zeggen dat ik 90% zeker ben. Mijn antwoord is dus: tussen 1650 en 1850.

Dat was heel verstandig gedacht: het is een goed idee om Newton met de Verlichting te associëren (de filosofen uit die tijd liepen inderdaad weg met Newton), maar hij leefde vroeger. De Principia werd in juli 1687 gepubliceerd. Keurig binnen de bandbreedte van de deelnemer.

Het leuke van die bandbreedtes is dat ze voor iedereen werken, ook bijvoorbeeld voor wie nooit van Newton gehoord heeft, maar weet dat als er om een jaartal gevraagd wordt, nog altijd het grootst mogelijke interval van 0 tot 2024 ter beschikking heeft.

Dit geldt voor veel meer vragen:

• Hoeveel landen zijn er in Afrika?
• Hoeveel nummer 1-hits heeft Taylor Swift in Nederland gehad?
• Hoe warm wordt een pizzaoven?
• Hoeveel verdiepingen heeft het Empire State Building?
• Hoe lang duurt een treinreis van Amsterdam naar Berlijn?
• De aarde staat ongeveer 150 miljoen kilometer van de zon. Hoe ver staat Venus ongeveer van de zon?
• Wat is het modale inkomen in Nederland in 2024?

Iedereen zal voor deze vragen verschillende 90%-zekerheidsbandbreedtes noemen, afhankelijk van ervaring en interesse. Ik ben zelf al jaren niet meer geïnteresseerd in popmuziek, en het enige dat ik weet over Taylor Swift is dat ze erg succesvol is. Daarom zou ik zeggen: tussen 3 en 50. Ik kan de bandbreedte wel kleiner maken, maar dan ben ik minder dan 90% zeker. Voor velen zal het 90%-zekerheidsinterval kleiner zijn.

Daar staat tegenover dat ik me van de lagere school het aantal Afrikaanse landen herinner. Dat is me altijd bijgebleven: ik zie een kaart van Afrika en ik denk ’54 landen’. Er staat me wel iets bij van fusies en afsplitsingen, maar toch durf ik wel met 90% zekerheid te zeggen dat het ergens van 52 tot 56 zal zijn.

Wil je binaire vragen laten beantwoorden, dus vragen waarop het antwoord Ja of Nee, of Goed of Fout, is, dan werkt het iets anders: je beantwoordt de vraag en zegt vervolgens hoe zeker je bent van je antwoord. Dit loopt van 50% (‘ik weet het absoluut niet, zou dus net zo goed een munt op kunnen gooien’) tot 100% (‘duh’).

Probeer maar, zijn de volgende stellingen goed of fout? En geef er een percentage tussen de 50 en 100 bij voor je zekerheid:

• Kernfusie is het splitsen van heliumatomen in waterstofatomen.
• Griekenland is ooit Europees kampioen voetbal geweest.
• Freak Out is de titel van een elpee van de Beatles
• Alpha Centauri staat dichterbij ons zonnestelsel dan Andromeda.
• Er zijn in Nederland meer koopwoningen dan huurwoningen.
• De Donau is de langste rivier van Europa.
• De leus ‘Geen woning geen kroning’ komt uit 1991.

Waarom heet dit stuk ‘Kalibreren’? Dat is omdat we graag willen dat de zekerheidspercentages (en de 90%-zekerheidsbandbreedtes) ook reëel zijn. Als iemand voor tien vragen zegt dat hij voor 90% zeker is van zijn antwoord, dan is het ook de bedoeling dat hij het negen van de tien keer goed heeft, en één keer fout. Alleen dan stelt die zekerheid echt iets voor. En kunnen we vertrouwen op iemand die zo’n percentage noemt voor een educated guess.

Dat trainen is vergelijkbaar met het kalibreren van een meetinstrument. Als je een thermometer kalibreert, betekent dat dat hij 23 graden aangeeft als het ook echt 23 graden ís. Als je een mens kalibreert, betekent dat dat als hij zegt dat hij 90% zeker is, er ook echt een zekerheid van 90% is.

Kalibreren gebeurt door veel vragen van het bovenstaande type te beantwoorden. Het is leuk, iedereen kan het leren. Een verrijkende ervaring, met veel nut voor je team. Kom naar een training!