Om zoiets ingewikkelds als ons gedachteleven te beschrijven, grijpen we graag naar modellen en metaforen: het brein als computer. Freuds Id, Ego en Superego. Of de stuurman, het afleidingsaapje en het paniekmonster van Tim Urban. Al die modellen en metaforen schieten wel ergens tekort, en zeggen vooral veel over degenen die ze hebben voorgesteld, en het probleem dat ze wilden oplossen.
Als ik wil uitleggen waarom besluitvorming en kritisch denken zo moeilijk zijn, grijp ik niet automatisch naar zo’n model. Ik heb meer aan Kahnemans indeling in Systeem 1 (snel, intuïtief) en Systeem 2 (langzaam, rationeel). Het model van Kahneman wordt bovendien empirisch ondersteund, wat je over het model van het brein als computer en over de indelingen van Freud en Urban niet kan zeggen.
Maar het Systeem 1-Systeem 2-model is niet erg beeldend. Je moet er flink over blijven nadenken, al was het maar door de weinig tot de verbeelding sprekende namen. Waarom noemen we het snelle systeem ‘1’ en het langzame ‘2’? Dat vraagt om verwarring.
Een fijn alternatief vind ik het model van de olifant en zijn berijder. Ik ken het van Jonathan Haidt uit diens boek The Righteous Mind.
De olifant stemt ruwweg overeen met Systeem 1: het onbewuste, emotionele en instinctieve deel van ons brein. De olifant wordt gedreven door emoties en intuïtie. Hij reageert direct op impulsen, maar is zelf groot en traag.
De berijder, zeg maar de rede, de ratio, of (voor Kahneman-liefhebbers) Systeem 2, zit bovenop de olifant. Maar stuurt hij de olifant? Welnee. De olifant gaat zijn gang. Misschien wil de berijder hem wel bijsturen, maar dat lukt hem bijna nooit.
Maar zo makkelijk laat de berijder zich niet wegzetten! Hij is immers slimmer dan de olifant… Dus als de olifant weer eens zomaar van richting verandert (en er meteen flink de pas in zet, hier en daar over dingen heen stampend) gaat de berijder koortsachtig denken waarom we (olifant en berijder samen) dat graag willen. En hij komt altijd wel met een verklaring.
Het model van de olifant en de berijder impliceert dat de rede (de ratio, het verstand, Systeem 2) in dienst staat van de eerste impulsen. De olifant handelt, de berijder bedenkt waarom. Hij reageert achteraf, als de beslissing al genomen is. En dan spint hij er een verhaal bij. Daar is de berijder goed in.
Kan de berijder dan helemaal niets anders doen dan de public relations verzorgen voor de olifant?
Toch wel, maar het vereist zeer veel tact en geduld. Wil de berijder echt graag de olifant een andere kant op sturen, dan moet hij hem overtuigen, en daarbij zijn rationele argumenten ondergeschikt. Speel daarom als berijder in op de emoties en intuïties van de olifant, en zorg al die tijd dat de olifant zich veilig voelt en niet halsstarrig zijn pad blijft volgen – en al helemaal niet van schrik gekke sprongen gaat maken.
Het model van de olifant en de berijder is vooral van belang als je dingen wilt veranderen. Maar grote besluiten impliceren ook veranderingen. Dus ook in de besluitvorming is het een nuttig beeld om voor ogen te houden.
